"Шагаа келди-чолукшуулу"

Автор: Монгуш Чимис Сергеевна
Должность: учитель математики
Учебное заведение: МБОУ "СОШ №2"
Населённый пункт: с.Мугур-Аксы Монгун-Тайгинский район Республики Тыва
Наименование материала: Разработка внеклассного мероприятия
Тема: "Шагаа келди-чолукшуулу"
Дата публикации: 06.02.2016







Вернуться назад       Перейти в раздел





Текстовая часть публикации

Класс шагы «
Шагаа

келди



чолукшуулу»

Класстын

удуртукчу

башкызы

:

Донгак

Чимис

Сергеевна

2014,

Мугур

-

Аксы

Сорулгазы:
1. Уругларны ада - огбелернин шаандан тура сагып чораан Шагаа езулалдары - биле таныштырары. 2. Боттарынын тоогузун, езу — чанчылдарын хундулеп билирин чедип алыры. 3. Тыва национал хепти, аас - чогаалын база моорейлерни хойге сонуургадып, ону тарадыры.
Дерилгези:
улегер домактар, Шагаа дугайында шулуктер, чечектер, шарлар, ак кадак, чажыг чажар тос- карак.
Чорудуу:
1. Орг.кезээ.. 2. Шагаа дугайында башкынын беседазы 3. Моорейлер:
а) улегер домактар, дурген чугаа, узун-тыныш, кожамыктар, тывызыктар. б) тевектээринге, кажыктаарынга. 4. Тыва национал хеприн чыскаалы. 5. Йорээлдер болгаш шанналдар.
Шулук «Шагаа»
Шагдан тура дойлаарывыс Шагаа хуну унуп келди. Дашкаар унуп, силгиленип, Даштыг черге сандан салып, Суттен чажып, отка оргуп, Чудулгевис сагыылынар. Амыр-менди чолукпушаан, Ак чем амзап, йорээл салчыыл. Алгы дожеп, шанак мунуп, Артыы дагдан чунгулаалы. Даалы, кажык, тевек ойнап, Талалажып кагжыылынар. Хырбачаны, согажаны Хырый кезип, ууже бузуп, Улуг паштар чак долдур Улай-улай улдуртуулу, Далган, тара, саржаг, чокпек Тавак долдур сыгажыылы. Аарыг-аржык чагдавазын, Айыыл-халап таварбазын! Бурган башкы ыдыктап каан Буян-кежик бодаразын! Бурун тыва ёзу-биле Мурнувуска согуржуулу! Сагыш сеткил доюлдурар Шагаа-чаа чыл моорлап келди! Сандан кыпсып,йорээл салып Чажыг чажып,чалбарыылгар! Шагаа - Чөөн чүктүң чонунуң байырлалы . Ол эрги чыл-биле чаа чыл солчулгазының үезинде болур. Делегейниң чыл эргилдези 12 чыл болгаш-ла катаптаттынып, солчуп турары-биле, дириг амытаннарның иштинден тускай шилиттинген 12 дириг амытаннарның хевирлери кирген . Оларга: күске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван хамааржыр. Ол дириг амытаннарны кииргени утка-шынарлыг. Амытан бүрүзүнүң амыдыралы бир онзагай, кижиже чоокшулаштырып деңнээрге, оларның аажы-чаңында болгаш амыдыралында дөмей чүүлдер бар бооп турар. Ынчангаш Шагаа дээрге-улуг болгаш бичии уругларның байырлалы. Аңаа баш удур белеткенир, мал семис тупда-ла кончуг иртти дөгергеш, өреме, саржаан, чодураалыг, үүргенелиг чөкпээн, үүже-хырбачазын белеткеп алыр. Шагаа үези чоокшулап олурда, аал чоогунуң, өг иштиниң, бажың балгатың соңга-хаалгазын – шупту эт-херекселде эрги чылдың хир-чамын аштап, арыглангаш, кижи бодунуң сагыш-сеткилин боданып, арыглап кылган ижин сайгарып боданыр. Ол дээрге үнген чаа чылдан эгелеп кижи бодунуң чурталгазын эки талаже углап-баштап, ачазының, акызының, дуңмазының эки эжи, дузалакчызы, чөлеңгиижи болуп, төрел чонунга харыысалгалыг болуру-дур. Чаа чылды уткуурда саң салыр савага делгеп белеткеп алган ажы-чеминиң дээжизин алгаш, хүн үнер чүкче углай салгаш, чемниң дээжизин өртедир. Ол чүнү илередип турарыл дээрге, чаа үнүп орар чылды чалап, уткуп ап турарывыс ол.
Даң аткан, хүн херелдери-биле Шагаа байырлалы эгелээр. Тускайлаң чымыштыг ажыл-иштен дыштанып, төрел чонун чалап, чаладып, чаа үнген чылды йөрээл сөстер-биле уткуп алыр. Шагаада келген улуг кижилер онза хүндүткелдиг, оларның-биле чолукшуурда хар-назыны бичии кижи ийи холлу бурунгаар сунуп, үзеш кылынгаш, улуг кижиниң ийи холунуң адаан дозуп салбышаан, «Амыр-ла!» деп чугаалаар. Бо дээрге шаг-шаандан бээр улуг кижини хүндүлеп, дыңнап, аныяк кижиниң биче сеткилдиин илередип турар тыва кижиниң ёзулалы, чаңчылы. Шагааның бир солун кезээ - өг, бажың, аал бүрүзү бот-боттарын чалажып, амданныг тыва чемни: тараа, далганы, манчы-хуужуурну, боова-боорзакты, конфет-чигирни чивишаан, янзы-бүрү тыва оюннарны ойнап эгелээр. Шагаа ак чолдуг. Шагаа деп сос «шаг агы» дээн ышкаш сагындырар.Шаг-шаандан унуп келген чаа чылды кижи бурузу ак чолдуг,ак оттуг байырлал деп санаар.Ын- чангаш бугу-ле чуве менди чаагай болуп,ак чуве кара чувени базар,тиилээр болзун деп кузээр. Ол чаагай кузел бүтсүт дээш дараазында сузуглелдерни кылыр: шагаанын санынга сут азы суттуг шай чажар.Ак чаламаларны баглаар,ак суттен унген ак чемге хамаарыштыр саржаг, чокпек, ааржы, курут салыр. Шаг чаагай !Шагаа чаагай! Курай-Курай!
Башкарыкчы оол, уруг.

Башкарыкчы:
Эргим уруглар, хундулуг башкылар, келген аалчылар, ада-иелер! Шагаа байырлалын эгелээрин чопшээреп корунер.
Башкарыкчы:
Чаартынган Тыва черде, Шагаа байыр моорлап келди! Эглип келген Шагаавысты Эптиг - демниг байырлаалы!
Башкарыкчы:
Чыл бажы келди, Чылан кежи туледи. Эртип турар эрги чыл - Чылан чылы, Манаанывыс Аът чылы - Маажым моорлап унуп келди. Курай - курай! Залда шупту: Курай - курай!
Башкарыкчы:
Ужур ындыг, чанчыл ындыг Улуг - биче чолукшузун! Ак кадаан, суй - белээн Алчып — бержип солушсуннар! Сунган холу хунду болзун! Суй - белээ монге болзун! (Шупту улус чолукшуп, бот - боттарынга чаагай кузээшкиннерни кылый, белек - селээн солчур). Эн улуг назылыг кижиден «хар дилеп ап чолукшуур».
Башкарыкчы:
Эрги чылды чалаалынар, Эрткен оруун дыннаалынар!
Чылан чылы
: Экий! Амыргын - на чонум! Эрткен чылын чаш оол келдим, Ам бо шакта чарлып тура, Адак аартап, кырый бердим. Эки - бактын догерезин Эктим орта чуктеп эртим! Моорлап келген Аът чылга Соолгу чагыым берип ора Согурпушаан дилээрим бо: Аас - кежик, найырал, Ашпас хун бооп монгежизин! База катап душкужеге
Байырлыг че, ажы — толум!
Башкарыкчы:
Шагаа шагы шаккылады. Чаа чылды чалаалынар. Идик - хепти кактанынар! Ижин-хоонну сергединер!
Чаа чыл – Аът:
Амыргын - на! Мендээ чонум! Келген дораан кузелим бо: 4 - 5 - ке ооренинер, Амыр - тайбын чурттаалынар! Аарыг - аржык ынай турзун! Аас - кежик бээр турзун! Бак - ла чуве ынай турзун! Бай - л а чуве бээр турзун!
Чажармаа:
Алдын - сарыг чылыг хунум! Аалым болур ортемчейим! Чуктер санай бажы бедээн Суур ыдык тандыларым! Чылан чылын удеп, Буянныг Аът чылын уткуп, Авыралдап тур мен! Албаты чонум, ажы — толум! Оршээ, Хайыракан! Чаа чылым моорлап келди. Курай-Курай! (катап)
Башкарыкчы:
Баштак - хоглел устур эвес, Огбелернин ырларындан Откут кылдыр бадыраалы.
Башкарыкчы:
Моорейлиг оюннарже Моону — биле кирээлинер: Тевек тевер, кажык ойнаар, Тывызыктаар, дурген чугаа, Кожамыкка кончуг - ла мен
Моорейлиг оюннар (
улегер домактар, дурген чугаа, узун-тыныш, кожамыктар, тывызыктар. тевектээринге, кажыктаарынга
)

Туннел кезээ:
Алгыш - йорээл, чалбарыг. Аяк - шайдан аартаалынар, Аъш - чемден чооглаалынар. (конфеталар улээр)
Йорээл:
Оргун чонум!
(Башкы):
Ору хуннуг ажы - толум! Кежик доктаазын! Хаван чылы чаагай болзун! Тодуг - догаа болзун! Тайбын болзун! Чылывыс чаагай - ла болзунам! Оршээ, Хайыракан! Уткуп турар чылывыс Уутунмас кежиктиг болзун! Арбай — тараа чаагай болзун! Хайыралыг Чуртумну Каткы - хог эргизин! Карактажыр чонум
Каас - шиник чурттазын! КУРАЙ-КУРАЙ! Чон: КУРАЙ - КУРАЙ! Йорээл доктаар - ла болзун! Чаа чылда Тывавыска Чазык чаагай чурттаалыңар! Чаргы-чаалы кылбаалынар, Чазый-чилби болбаалынар. Аът чылы силерге эки чүүлдерни хайырлаар болзун. Шагаа – биле, эргим оолдар, уруглар! Башкарыкчы: Шагаа байырлалынче чалаткан аалчыларывыска состен берээлинер. Чалатканнар - ада - иелер, башкылар сос чугаалаарлар.