"Ирон фандыр нын баззади фыдалтай"

Автор: Маргиева Инга Климентьевна
Должность: учитель осетинского языка и литературы
Учебное заведение: СП МКОУ СОШ №3
Населённый пункт: РСО-Алания, г.Алагир
Наименование материала: Конспект
Тема: "Ирон фандыр нын баззади фыдалтай"
Дата публикации: 20.06.2016







Вернуться назад       Перейти в раздел





Текстовая часть публикации

Проектон куысты темæ:
«Ирон фæндыр нын баззади

фыдæлтæй…»

Бацæттæ йæ кодтой
– Ахъиты Марк Мецъыты Сœрмœт Туаты Ацœмœз Черчесты Тамерлан
Проекты разамонæг
: Мæргъиты Ингæ
Нысан:
1. Æрдзурын ирон фæндыры равзæрды историйыл Нарты кадджыты хъайтартимæ зонын кæнгæйæ. 2. Базонгæ кæнын рæзгæ фæлтæры Ирыстоны кадæггæнджытæ æмæ хъисфæндыр аразджытимæ.
Проекты хæс
. Сæвзæрын кæнын уарзондзинад нæ фыдæлты рæсугьд æгъдæуттœм.
Эпиграф:
Ирон фæндыр нын баззади фыдæлтæй, У махæн та нæ хæзнаты хуыздæр. Ирон фæндыр…Рæсугъд зæрдæйы фæндтæй, Уый равзæрди, уый райгуырди кæддæр…
Плиты Гриш
.
Рагзамантæй фæстæмæ, стыр ахадындзинад уыдис ирон фæндырæн нæ адæмы ‘хсæн. Йæ равзæрд ирдæй бæрæг дары Нарты кадджыты. Сырдон йæ сæфт сывæллæтты зæрдæйы тæгтæй сарæзта фæндыр æмæ йæ балæвар кодта Нартæн. Уый та уыд афтæ… Сырдон Хæмыцмæ смæсты æмæ йæ хъуг адавта… Бира фæцагуырдта йæ хъуджы Хæмыц, фæлæ никуы мæ ницы. Ссардта йæ къулбадæг усы амындмæ гæсгæ. Хæмыц Сырдоны бинонты аргæвста æмæ сæ фыцгæ аджы ныккалдта. Стæй Ныхасмæ бацыд æмæ йæ Сырдон алхыскъ кæнынмæ хъавыд, тæригъæд нæу Хæмыц, исчи йын йæ хъуджы фыдтæ хæра, йæхæдмг та стонгмй бада, зæгъгæ… æмæ йын уæд Хæмыц афтæ зæгъы- ЧИ ЗОНЫ ÆМÆ МÆ ХЪУДЖЫ БАХÆРÆГ ЙÆ ХЪÆБУЛЫ ФЫДТÆ БАХÆРА… Сырдоны зæрдæ фехсайдта йæ бинонтæм æмæ сæхимæ фæраст. Бинонты куы нæ райардта, уæд фыдисыл йæхи ныццавта, фыдтæ асгарон, зæгъгæ. Аг сыстыдта æмæ дзы скалдысты йæ бинонты уангта: кæмæн йæ сæр, кæмæн йæ къах, кæмæн йæ цонг. Истугмæ сæццæйæ аззад, уый фæстæ йæ биноты стæгдар агæй систа æмæ йæ хистæр фырты цонджы стджытæй фæндыр сарæзта, иннæ лæппуты зæрдæйы тæгтæй фæндырæн сарæзта дыууадæс тæны, æрбадти йæ хъæбулты стæгдары цур æмæ дзы ныццагьта. Стæй фæндыр райста æмæ йæ балæвар кодта Нартæн. Уæд Нарт загътой: «Иууыл цагъды куы фæуæм, уæддæр ацы фæндырæн ма уæд фесæфæн. Уый чи цæгъда æмæ мах ном чи мыса, уый уыдзан нæхион. Уыцы ныхæсты рæстдзинад абон дæр ирдæй зыны нæ царды. Ирон адæмы рагондæр музыкалон дзауматæй иу у хъисын фæндыр. Йæ саразын æнцон æмæ хуымæтæг кæй уыд, уымæ гæсгæ йыл фембæлæн уыд бирæ ирон хæдзæртты. Хъисын фæндыры къуыдыр æмæ йæ хæцæн хъæд арæзтой фидар бæласы хъæдæй: тæгæры кæнæ сусхъæды лыггæгтæй. Хъисын фæндыры къуыдырæй йæ хæцæн хъæдмæ цыдысты бæхы хъуынæй арæзт тæгтæ (хъистæ), дыууæ кæнæ æртæ. Лыстæгхъæлæс таг æмæ бæзджынхъæлæс таг, дыууæ зарæггæнæг адæймаджы хъæлæстау, иумæ арæзтой рæсугъд музыкæ. Фæндыры æрдын арæзтой цым бæласы лыстæг уисæй, йæ æрдынхъис та - бæхы хъуынæй. Уымæй уæлдай ма фæндыры хæцæн хъæдыл фидаргонд уыд æлхъивæн къæбæлтæ, йæ къусгонд къуыдыры та йын кодтой зæлуадзæн хуынчъытæ.
Хъисын фæндыры рагондзинадыл дзуры, йæ уæлцъар стуры цармæй арæзт кæй у, уый. Рагон адæмы хæдзары дзаумæттæй нæм чи ’рхæццæ, уыдон дæр арæзт сты дурæй, стæгæй кæнæ та хъæдæй æмæ стуры цармæй. Нæ фыдæлты уырныдта, хъисын фæндырæн уæларвон тых кæй ис, йæ бон алыхуызон бардуæгтимæ дзурын кæй у, уый. Фæндыры цагъдмæ-иу рынчыны раз кодтой «Дзуары зарджытæ», афтæмæй йын сырдтой йæ рын. Хъисын фæндыры фæрцы-иу сбæрæг кодтой, зæй кæнæ миты бын фæуæг мард кæм агургæ у, уый: фæндыры зæлтæ-иу уыцы ран æрмынæг сты. Фæндыры фæрцы-иу нæ фыдæлтæ базыдтой боны хъæды ивддзинæдтæ: уарынты размæ-иу хъисын фæндыр райдыдта хъым-хъым кæнын. «Дæ хъисын фæндыр цы зæгъы, къæвда уыдзæн æви нæ?»- афарстой-иу фæндырдзæгъдæджы. Рагæй-иу кæмæй нæ цагътой, уыцы хъисын фæндыр хъуыд пецы хъарммæ батавын, йæ уæлцъар æрсæрфтытæ кæнын, ома, «алæгъстæ йын кæнын». Хъисын фæндыры ахæм æууæлтæ абон сты æнцон бацамонæн: алы музыкант дæр æй хорз зоны, хъисын музыкалон дзаума атмосферæйы уымæлад хорз кæй æнкъары, уымæл уæлдæф ын йæ цагъдыл кæй фæбæрæг вæййы. Нæ фыдæлтæм та хъисын фæндыры миниуджытæ, кæй зæгъын æй хъæуы, гуырын кодтой алыхуызон хъуыдытæ. Нæ проектыл кусгæйæ мах базонгæ стæм Ирыстоны кадæггæнджытимæ. Ацы хъисын фæндыр нын сарæзта мæ мады фыд Къалаты Къола. Йæ æрмадзмæ йын æз дæр арæх бауайын æмæ йæм лæмбынæг фæкæсын, цыдæртæ ацамоны мæнæн дæр. Стæй ацы хъисын фæндырæй спайда кодтам нæ гом урочы Хъуыбадыйы фæлгонц аразгæйæ. Цæгат Ирыстоны ис хъуыстгонд хъисынфандырдзæгъдджытæ Абайты Георги æмæ ансамбль «Къона». Уыдон цæгъдынц алыхуызон ирон музыкалон инструменттыл. Нæ проектыл кусгæйæ базонгæ стæм хъисын фæндыр аразджытæй дыууæимæ: Моурауты Сослан æмæ Илаты Тимурима… Моурауты Сослан, хъыгагæн, æгас нал у, фæлæ нæ зæрды ис фæцæуын Дзæуджыхъæумæ æмæ сæмбæлын Илаты Тимуримæ, цæмæй фылдæр базонæм хъисын фæндыры тыххæй.

Ирон фæндыр нын баззади фыдæлтæй,

У махæн та нæ хæзнаты хуыздæр.

Ирон фæндыр…Рæсугъд зæрдæйы фæндтæй,

Уый равзæрди, уый райгуырди кæддæр.

Ӕнæ фæндыр нæ фидауы Ирыстон,

Ӕнæ фæндыр мæгуырдæр кæны зæхх,

Фæндырдзæгъдæг, дæ цагъдмæ та ныхъхъуыстон

О исты мын йæ цины зæлтæй зæгъ.

Плиты Гриш

Уæдæ, скæнæм хатдзæгтæ:
1. Проектыл кусгæйæ нæ хæсыл банымадтам сæвзæрын кæнын уарзондзинад нæ фыдæлты рæсугьд æгъдæуттœм. 2. Базонгæ кæнын рæзгæ фæлтæры Ирыстоны кадæггæнджытæ æмæ хъисын фæндыр аразджытимæ.
Дзырдуат. Зынæмбарæн дзырдтæ.
1. Æрмадз- мастерская 2.Сæццæйæ - сагъдай, джихай 3.Тæгæр- клен 4.Сусхъæд- липа 5.Тæгтæ, хъистæ- струны

Литературæ:
1. «Ирон фарн»- Айларты Измаил. Дзæуджыхъæу:Ир, 1996. 2. Избранные труды. Этнология. Культурология. Семиотика.-В.С.Уарзиати, 2007 3. «Æртхурон»- Чеджемты Æ. Дзæуджыхъæу. «Ир»,1997 4. «Ирон æгъдæуттæ»- Агънаты Гæстæн. Дзæуджыхъæу, «Урсдон», 1999 5. « Ирон æгъдæуттæ»- Къарджиаты Бекызæ. Дзæуджыхъæу 1991. 6. region15articles/2924/